René Pennings       
Risico's nemen met gezond verstand

Ik werk voor Cassandra 2.0

Risicomanagement is weer hot. Termen als weerbaarheid en risk appetite duiken in uiteenlopende vakgebieden op. Fijn als je dan werkt voor een waterschap, een overheidssector die al eeuwenlang risicogestuurd denkt en handelt. Maar het is overduidelijk dat het soms eeuwenoude werk van waterschappen tegen zijn systeemgrenzen aanloopt. In het Oude Griekenland wisten ze al hoe ze met dergelijke risico’s om moesten gaan. Vandaag de dag kunnen we nog steeds iets opsteken van Cassandra. Hoe, dat lees je hier….

De systeemgrenzen in waterschapsland bereiken nu bijna wekelijks het journaal en nieuwsberichten. Zijn we wel voldoende voorbereid op die megaplensbui? Krijgen we het water schoon genoeg, waarom bungelen we helemaal onderaan die Europese ranglijst? En heeft door de oprukkende verzilting de bollensector nog wel toekomst in uitgerekend de Bollenstreek? Was de ingestorte oever bij Katwijk echt een ‘accident waiting to happen?’ En hoe zit het met de soms opkomende massale vissterfte?









Kortom, ‘schoon en voldoende water en droge voeten’ wordt steeds minder vanzelfsprekend. Dat vermoeden we een generatie geleden al, maar wordt nu bijna dagelijks bevestigd. Als waterschap wordt je in de rol van Cassandra geduwd, de onheilsprofete uit de Griekse mythologie.

Al in 2004 was er een Duitse hoogleraar sociologie, Ortwin Renn, die samen met Andreas Klinke, aan de hand van de Griekse mythologie het overbekende risicodiagram een nieuwe impuls gaf. Cassandra-risico’s scoorden ook in zijn diagram het hoogste op impact en kans van optreden.















Cassandra werd door oppergod Apollo voorzien van profetische gaven. Helaas ging ze niet in om zijn avances, waarna hij ervoor zorgde dat niemand haar voorspellingen geloofde. En helaas kwamen al haar voorspellingen uit, zoals dat geschonken paard van Troje (‘had ik het niet gezegd!’). Cassandra-risico’s hebben een weliswaar een grote impact, maar de gevolgen zijn pas op (middel)lange termijn zichtbaar. De kans van optreden is tamelijk groot en kun je bovendien met enige zekerheid inschatten.

Volgens Renn en Klinke aan kun je het beste drie sporen bewandelen om Cassandra-risico’s het hoofd te bieden. Het eerste spoor staat in het teken van het vergroten van ieders kennis en inzicht: hoe erg kan het worden en hoe groot zou de kans zijn? Soms is hiervoor extra wetenschappelijke onderzoek vereist en meerjarige monitoring van de onderzoeksresultaten. Niet sexy, maar alleszins noodzakelijk om een reële risk appetite te formuleren. Bezuinig dan ook niet op studie en onderzoek. Vraag je bijvoorbeeld af hoeveel meer onderzoek er nog nodig is om de ziekte van Parkinson als beroepsziekte te (h)erkennen.

Het tweede spoor komt neer op preventie en wordt door Renn risk balancing genoemd. Zolang er nog geen (extra) harde wetenschappelijk onderbouwde feiten zijn, wordt geadviseerd om onaangename verrassingen te voorkomen. Een dergelijke preventie kan en mag ver gaan, bijvoorbeeld door er een strenge aansprakelijkheidsstelling op na te houden. Preventief handelen betekent ook voorbereidingen treffen voor noodmaatregelen en stresstesten houden. De meest voorkomende is momenteel de calamiteitenoefening voor langdurige stroomuitval.

Spoor nummer drie heet de risk trade off of de sociale acceptatie. De mensen die er Echt Verstand van hebben worden gehoord en niet meteen als de zoveelste onheilsprofeet beschouwd. Ze ontmaskeren zelfs de valse profeten zoals momenteel influencers die drinkwater neer zetten alsof het gif is.
Jij, als erkend deskundige, zorgt voor bewustwording en commitment door bijvoorbeeld actief te communiceren. Je maakt belanghebbenden duidelijk hoe op verantwoorde wijze met dit langetermijnrisico kan worden omgegaan. Je draagt je steentje bij via klanten- of burgerpanels en andere vormen van actieve omgevingsparticipatie (sociaal discours). Het doel ervan is niks minder dan een gedragsverandering bereiken: willen we zo doorgaan? Met bijvoorbeeld weinig klimaat-proof bouwen in een diepe polder? Mede door de acties van het waterschap wordt dat vijfde dorp tussen Gouda en Rotterdam voorlopig niet gebouwd.














Gedragsverandering betekent ook veranderen naar een andere risicohouding of risk appetite. Dat laatste begrip heeft mystieke trekjes, maar één kenmerk staat als een paal boven water: als de omstandigheden veranderen, dan verandert ieders risk appetite. Vrij overigens naar Milton Keynes. Risk appetite is kortom nooit een statisch begrip.

De sceptische lezer denkt nu wellicht dat waterschappen deze drie sporen al geruime tijd in de praktijk brengen. Mja, dat klopt enigszins. Altijd goed om te horen dat we al onbewust bekwaam waren, maar toch … Als alle overheidsplannen werkelijkheid zouden worden hadden we vijftien keer meer land nodig dan Nederland groot is. Land dat bij voorkeur niet zakt of vervuild is. Groenland bijvoorbeeld. Of Nieuw-Zeeland, waar tijdens Trump-I al veel rijke Amerikanen naar toe emigreerden.

Het wordt tijd om de risk trade offs, de risicoafwegingen, nog minder verbloemd op tafel te leggen. Een mooi voorbeeld is hoe de binnenstad van Gouda de bodemdaling en wateroverlast redelijkerwijs weet te beheersen. Veel ‘waterkwesties’ en ruimtelijke ordeningsvraagstukken hebben maakbare oplossingen, maar de haalbaarheid is een ander verhaal. In het besef ook dat er sinds WWII niet meer zoveel onzekerheden spelen. De doomsday clock is niet voor niks opgeschoven naar 85 seconden voor twaalf.

Ook het coalitieakkoord van het kabinet Jetten I ontkomt niet aan risk trade offs. Deze zijn in de media vaak samengevat als ‘defensie boven zorg’, maar uiteraard ligt het genuanceerder. Qua zorg zal bijvoorbeeld ieders zelfredzaamheid groter moeten worden. Misschien neemt Jetten I daarom het voortouw om pfas te laten verbieden.

Nu maar hopen dat zo’n minderheidskabinet gaat slagen. Wij, waterschappen, worden binnen de Nederlandse overheden ook een beetje als minderheid beschouwt. Een deskundige weliswaar, maar nog steeds een minderheid. Het laat onverlet dat je met zo’n driesporenaanpak van Cassandra telkens een beetje meer invloed kunt uitoefenen.
Toch?


René Pennings
Februari 2026
O ja, klik op onderstaand plaatje om meer te lezen over risico’s inschatten aan de hand van zes personages uit de Griekse mythologie. De blog dateert van 2018 en is best wel actueel, volgens Cassandra :-)

Geraadpleegde literatuur: